وقتی سالمند پس از جراحی لگن از بیمارستان مرخص می‌شود، خانواده معمولاً از بهتر شدن وضعیت او خوشحال است. اما خیلی زود این سوالات در ذهن آنها شکل می‌گیرد: چطور باید به او کمک کنیم از تخت بلند شود؟ اگر برای رفتن به دستشویی به کمک نیاز داشته باشد چه کنیم؟ چطور می‌تواند بدون خطر زمین خوردن در خانه راه برود؟ و آیا می‌توانیم او را برای چند ساعت تنها بگذاریم؟
این نگرانی‌ها کاملاً طبیعی‌اند. جراحی لگن، به‌ویژه پس از شکستگی، می‌تواند انجام ساده‌ترین کارهای روزمره را برای مدتی دشوار کند. سالمندی که تا چند روز قبل به‌تنهایی راه می‌رفت، لباس می‌پوشید و برای خودش غذا آماده می‌کرد، ممکن است حالا برای تغییر وضعیت در تخت یا چند قدم راه رفتن به کمک نیاز داشته باشد.
اگر خانواده از قبل بداند سالمند در هر مرحله به چه کمکی نیاز دارد، می‌تواند محیط خانه را ایمن‌تر کند، فشار کمتری به خودش وارد کند و به عزیزش کمک کند دوران نقاهت را با آرامش بیشتری پشت سر بگذارد.
نکته مهم: نیازهای مراقبت پس از عمل جراحی سالمند در افراد مختلف متفاوت است. نوع جراحی، وضعیت جسمی سالمند و توصیه‌های پزشک و تیم توانبخشی تعیین می‌کنند که چه حرکاتی مجازند و چه میزان کمک لازم است. همیشه دستورالعمل‌های اختصاصی تیم درمانی را در اولویت قرار دهید.
۱. مراقبت از سالمند هنگام جابه‌جایی در تخت
یکی از اولین چالش‌های خانواده پس از بازگشت سالمند به خانه، کمک به او برای تغییر وضعیت در تخت است. چرخیدن به پهلو، بالاتر آمدن روی تخت، نشستن و آماده شدن برای بلند شدن ممکن است نسبت به قبل دشوارتر باشد.
نکته مهم این است که برای جابه‌جایی عجله نکنید و سالمند را ناگهانی نکشید یا مجبور به حرکت نکنید. بهتر است ابتدا از تیم درمانی و یا متخصصان یک مرکز توانبخشی سالمندان یاد بگیرید که با توجه به نوع جراحی، چه روشی برای جابه‌جایی مناسب است. هنگام کمک کردن به سالمند، این نکات را در نظر بگیرید:
- محیط اطراف تخت را خلوت کنید. واکر یا وسیله کمکی مورد تأیید تیم درمانی را در دسترس قرار دهید، اما طوری که مانع حرکت یا بلند شدن نشود.
- اجازه دهید سالمند تا حد توان مشارکت کند. اگر می‌تواند بخشی از حرکت را خودش انجام دهد، برایش فرصت بگذارید. لازم نیست تمام کارها را به‌جای او انجام دهید.
- حرکات را آهسته و مرحله‌به‌مرحله انجام دهید. تغییر وضعیت ناگهانی ممکن است باعث درد، سرگیجه یا از دست رفتن تعادل شود.
- به درد و خستگی توجه کنید. اگر حرکت باعث درد شدید، سرگیجه یا احساس ناخوشی شد، ادامه ندهید و طبق دستورالعمل تیم درمانی عمل کنید.
اگر سالمند برای چرخیدن، نشستن یا تغییر وضعیت به کمک زیادی نیاز دارد، بهتر است سراغ فیزیوتراپی سالمندان یا پرستار بروید و از آنها بخواهید روش ایمن جابه‌جایی را به شما آموزش دهند. تلاش برای بلند کردن فرد بدون آموزش کافی، هم می‌تواند به سالمند آسیب برساند و هم به کمر و شانه‌های مراقب فشار وارد کند.
۲. کمک به سالمند برای بلند شدن از تخت و نشستن
بلند شدن از تخت ممکن است از آنچه به نظر می‌رسد دشوارتر باشد. سالمند باید بتواند بدنش را کنترل کند، تعادل خود را حفظ کند و بدون فشار نامناسب به ناحیه جراحی‌شده به وضعیت نشسته یا ایستاده برسد.
برای این کار، روش مناسب به نوع جراحی و محدودیت‌های حرکتی بستگی دارد. بنابراین، بهتر است پیش از ترخیص از تیم درمانی بخواهید نحوه صحیح بلند شدن و نشستن را به شما نشان دهد. چند نکته کلی را در نظر داشته باشید:
- تخت باید در ارتفاعی باشد که بلند شدن از آن تا حد امکان آسان و ایمن باشد.
- مسیر اطراف تخت باید خالی و سطح زمین خشک و بدون لغزندگی باشد.
- سالمند نباید برای بلند شدن به میز، واکرِ در حال حرکت یا وسایلی که ثبات کافی ندارند تکیه کند.
- پیش از شروع راه رفتن، مطمئن شوید که سالمند تعادل کافی دارد و وسیله کمکی مناسب در اختیارش است.
- اگر پزشک یا فیزیوتراپیست برای حرکت پا، چرخیدن بدن یا میزان تحمل وزن محدودیتی تعیین کرده است، این دستورالعمل‌ها باید رعایت شوند.
اگر سالمند نمی‌تواند با کمک معمول و بدون خطر از تخت بلند شود، از بلند کردن او به‌تنهایی خودداری کنید. ممکن است به آموزش بیشتر، تجهیزات کمکی یا کمک یک مراقب آموزش‌دیده نیاز داشته باشید.
۳. راه رفتن در خانه؛ چطور خطر زمین خوردن را کمتر کنیم؟
راه رفتن بخش مهمی از بازگشت تدریجی به فعالیت‌های روزمره است، اما پس از جراحی لگن نباید بدون توجه به شرایط جسمی سالمند یا توصیه‌های تیم درمانی انجام شود. بعضی سالمندان در روزهای ابتدایی فقط می‌توانند مسافت کوتاهی راه بروند. برخی دیگر به واکر یا وسیله کمکی نیاز دارند و باید میزان فشاری را که روی پای جراحی‌شده وارد می‌کنند، طبق دستور پزشک تنظیم کنند.
در این مرحله، هدف این نیست که سالمند هرچه زودتر مسافت بیشتری راه برود. مهم‌تر این است که حرکت کردن در محدوده تعیین‌شده، ایمن و متناسب با توانایی او باشد. برای ایمن‌تر کردن مسیرهای خانه:
- قالیچه‌های کوچک و وسایلی را که ممکن است زیر پا گیر کنند، از مسیر بردارید.
- سیم‌های برق و سایر موانع را از کف خانه جمع کنید.
- نور راهروها، اتاق خواب و مسیر سرویس بهداشتی را کافی نگه دارید.
- وسایل ضروری را در دسترس قرار دهید تا سالمند مجبور نباشد برای برداشتن آنها خم شود یا دستش را بیش از حد دراز کند.
- واکر یا وسیله کمکی توصیه‌شده را در محل مناسب قرار دهید.
- هنگام راه رفتن، اجازه دهید سالمند با سرعت خودش حرکت کند و برای سریع‌تر رفتن به او فشار نیاورید.
اگر سالمند هنگام راه رفتن تعادلش را از دست می‌دهد، نمی‌تواند وزن خود را طبق دستورالعمل روی پا تحمل کند یا برای طی کردن مسیر کوتاه به کمک زیادی نیاز دارد، موضوع را با تیم درمانی در میان بگذارید.
۴. مراقبت از سالمند هنگام رفتن به سرویس بهداشتی
استفاده از سرویس بهداشتی یکی از حساس‌ترین بخش‌های مراقبت پس از جراحی لگن است. سالمند باید بتواند به دستشویی برسد، لباس پوشیدن خود را مدیریت کند، بنشیند، دوباره بلند شود و به محل استراحت برگردد. هرکدام از این مراحل ممکن است به تعادل و توان جسمی قابل‌توجهی نیاز داشته باشند.
از طرف دیگر، نیاز به دستشویی ممکن است ناگهانی ایجاد شود. اگر مسیر طولانی، تاریک یا شلوغ باشد، سالمند ممکن است برای رسیدن سریع‌تر به سرویس بهداشتی عجله کند و در معرض خطر زمین خوردن قرار بگیرد. برای کاهش این خطرها:
- مسیر اتاق خواب تا سرویس بهداشتی را خلوت و روشن نگه دارید.
- اگر سالمند برای نشستن و بلند شدن به دستگیره یا وسیله کمکی نیاز دارد، درباره تجهیزات مناسب با تیم درمانی مشورت کنید.
- در صورت توصیه متخصص، از صندلی توالت مرتفع یا تجهیزات کمکی متناسب با شرایط فرد استفاده کنید.
- لباس‌هایی را انتخاب کنید که پوشیدن و درآوردن آنها آسان باشد.
- اگر سالمند هنوز نمی‌تواند به‌تنهایی و با ایمنی از سرویس بهداشتی استفاده کند، برای همراهی او برنامه مشخصی داشته باشید.
اگر کمک گرفتن برای امور شخصی باعث خجالت یا ناراحتی سالمند می‌شود، با آرامش و احترام رفتار کنید. پیش از کمک کردن، تا جایی که شرایط اجازه می‌دهد، توضیح دهید چه کاری انجام می‌دهید و اجازه دهید فرد خودش در تصمیم‌گیری مشارکت داشته باشد.
۵. حمام کردن پس از جراحی لگن
ورود به حمام، حفظ تعادل روی سطح خیس، نشستن و بلند شدن و خشک کردن بدن، همگی می‌توانند چالش‌برانگیز باشند. به همین دلیل، تا زمانی که سالمند نتواند این مراحل را با ایمنی کافی انجام دهد، ممکن است به همراهی یا کمک نیاز داشته باشد. برای آماده کردن حمام، می‌توانید این موارد را بررسی کنید:
- نصب دستگیره‌های ایمنی مناسب در محل‌های موردنیاز
- استفاده از زیرانداز ضدلغزش مناسب
- تهیه صندلی مخصوص حمام در صورت توصیه تیم درمانی
- قرار دادن وسایل بهداشتی در دسترس
- بررسی امکان استفاده از سردوش دستی برای کاهش نیاز به حرکت اضافی
- اطمینان از خشک بودن کف و مسیر خروج از حمام
دستگیره‌های ایمنی باید به‌درستی نصب شوند و نباید میله حوله یا وسایل ناپایدار را جایگزین آنها کرد.
همچنین، زمان شروع دوش گرفتن و نحوه مراقبت از زخم جراحی باید طبق دستورالعمل پزشک باشد. اگر هنوز اجازه خیس شدن محل جراحی داده نشده است، نباید بدون هماهنگی با تیم درمانی دوش گرفتن را شروع کنید.
اگر سالمند هنگام حمام کردن احساس ضعف می‌کند یا نمی‌تواند به‌راحتی بایستد، نشستن روی صندلی مناسب یا استفاده از کمک فرد آموزش‌دیده می‌تواند گزینه ایمن‌تری باشد.
۶. کمک به لباس پوشیدن و انجام کارهای روزمره
بعد از جراحی لگن، پوشیدن شلوار، جوراب و کفش ممکن است به دلیل محدودیت حرکت، درد یا دشواری خم شدن به کاری سخت تبدیل شود. در این شرایط، بهتر است لباس‌های راحت و گشاد انتخاب کنید و وسایل موردنیاز را پیش از شروع در دسترس قرار دهید. برخی وسایل کمکی برای لباس پوشیدن نیز ممکن است مفید باشند، اما انتخاب آنها باید با توجه به توانایی سالمند و توصیه متخصص انجام شود.
در انجام کارهای روزمره، یک اصل ساده را فراموش نکنید: به سالمند کمک کنید، اما تا جایی که ایمن است، فرصت انجام مستقل کارها را از او نگیرید. برای مثال، اگر می‌تواند خودش لباسش را انتخاب کند یا بخش‌هایی از لباس پوشیدن را انجام دهد، اجازه دهید این کار را انجام دهد. در مقابل، اگر برای خم شدن، ایستادن یا حفظ تعادل مشکل دارد، برای جلوگیری از فشار نامناسب یا زمین خوردن به او کمک کنید.
این رویکرد هم به حفظ عزت‌نفس سالمند کمک می‌کند و هم باعث می‌شود مراقبت به‌تدریج متناسب با پیشرفت توانایی‌های او تنظیم شود.
خانواده چطور می‌تواند مراقبت بهتری فراهم کند؟
مراقبت از سالمند پس از جراحی لگن ممکن است در ابتدا ساده به نظر برسد، اما وقتی کمک به جابه‌جایی، آماده کردن غذا، رسیدگی به امور شخصی، رفت‌وآمد به دستشویی و مراقبت شبانه در کنار مسئولیت‌های معمول زندگی قرار می‌گیرند، فشار کار بیشتر می‌شود.
اگر تمام این وظایف بر عهده یک نفر باشد، احتمال خستگی و فرسودگی بالا می‌رود. بهتر است اعضای خانواده از قبل مسئولیت‌ها را تقسیم کنند و مشخص باشد چه کسی برای وعده‌های غذایی، رفت‌وآمد به جلسات درمانی، خرید و همراهی در خانه در دسترس است.
اگر امکان تقسیم مسئولیت‌ها وجود ندارد یا سالمند به کمک بیشتری نیاز دارد، بهتر است پیش از آنکه شرایط دشوار شود، درباره دریافت خدمات مراقبتی در منزل تصمیم بگیرید. در این مسیر، فراموش نکنید که مراقبت خوب فقط به معنای انجام دادن کارهای بیشتر نیست؛ بلکه به معنای فراهم کردن کمک مناسب در زمان مناسب است.