فواید و مضرات شیرین کننده‌های مصنوعی آسپارتام، ساخارین و سوربیتول

شیرین کننده مصنوعی با نام های مختلفی در صنایع غذایی مورد استفاده قرار می گیرند و تقریبا رد پای آنها را در همه خوراکی های فرآوری شده پیدا خواهید کرد. آسپارتام، ساخارین و سوربیتول برخی از شناخته شده ترین شیرین کننده های مصنوعی هستند که در بسیاری از مواد غذایی مورد استفاده قرار می گیرند. این ترکیبات طعم غذاها و نوشیدنی ها را تغییر می دهند تا برای مصرف کننده جذابیت بیشتری داشته باشند.

شکر خام یا ساکارز از نیشکر یا هر گیاه دیگری که دارای قندهای طبیعی است، استخراج شده و سپس برای حذف ملاس تحت عمل آوری قرار می گیرد. رایج ترین انواع شکر تصفیه شده شکر رومیزی یا شکر سفید و شربت ذرت با فروکتوز بالا است. مصرف زیاد قند و شکر ارتباط مستقیم با افزایش ریسک ابتلا به دیابت و بیماری های قلبی و کبدی دارد. امروزه با افزایش آگاهی درباره مضرات فراوان شکر، افراد بیشتری نسبت به مصرف شکر احتیاط می کنند و به دنبال جایگزین های طبیعی و مصنوعی سالم تر برای این شیرین کننده محبوب اما ناسالم هستند. مواد شیرین کننده مصنوعی در مقایسه با شیرین کننده های طبیعی دارای طعم شیرینی بیشتری بوده و در شکل های مختلفی چون قرص، پودر، مایع (قطره ای) و… استفاده می شوند. آسپارتام، ساخارین و سوربیتول از معروفترین و پرمصرف ترین شیرین کننده های مصنوعی هستند که به دلیل کالری بسیار پایین در صنایع غذایی، دارویی، بهداشتی و … مورد استفاده قرار می گیرند.

آسپارتام

آسپارتام (Aspartame) در حال حاضر رایج ترین شیرین کننده مصنوعی است که در سراسر جهان در غذاها و نوشیدنی ها استفاده می شود سهم قابل توجهی از بازار شیرین کننده های مصنوعی جهانی را در اختیار دارد. آسپارتام به دلیل عدم پایداری در دماهای بالا بیشتر برای تولید نوشیدنی های خنک و رژیمی مورد استفاده قرار می گیرد. از این شیرین کننده مصنوعی است در تولید بسیاری از غذاها و نوشیدنی ها، محصولات لبنی، نوشابه های رژیمی، پودرهای شربت، ژله و پودینگ، غلات صبحانه، و دسرهای خشک استفاده می شود. یکی از شناخته شدن ترین محصولاتی که در ساخت آن ها از آسپارتام استفاده می شود آدامس است.

فروش آسپارتام به صورت تجاری برای اولین بار از سال 2009 آغاز شده است. از زمان تایید آسپارتام توسط سازمان غذا و دارو (FDA)، این ماده شیمیایی، موضوع بحث های مختلف پزشکی بوده است. آسپارتام حاوی فنیل آلانین است و مقادیر زیاد فنیل آلانین می تواند موجب مسمویت مغزی شود. این مورد به حدی جدی است که در پزشکی به آن بیماری فنیل کتونوری (phenylketonuria) یا به اختصار، اختلال PKU گفته می شود.

از لحاظ ساختار شیمیایی، آسپارتام دارای فرمول مولکولی C14H18N2O5 و حاصل ترکیب آمینواسیدهای آسپارتیک اسید و فنیل آلانین است که بطور طبیعی رخ می دهد. این ترکیب با استفاده از آمینواسیدها تولید می شود که منبع اصلی سنتز پروتئین در همه موجودات زنده هستند. آسپارتیک اسید، ماده ای بدون طعم است و فنیل آلانین هم طعم تلخی دارد ولی ترکیب این دو، ماده ای تولید می کند که ۲۰۰ برابر شیرین تر از قند است. خالی از لطف نیست که یادآور شویم اگرچه آسپارتام در طبیعت وجود ندارد، ولی دو اسید آمینه تشکیل دهنده آن به تنهایی در طبیعت یافت می شوند. آسپارتام در صنعت با استفاده از باکتری های Brevibacterium flavum وCorynebacterium glutamicum از طریق تخمیر مستقیم اسیدهای آمینه L- آسپارتیک اسید و L- فنیل آلانین تولید می شود. فرآیند تخمیر با کشت خالص باکتری ها آغاز شده و در صورت وجود مواد مغذی به سرعت ادامه می یابد. زمانی که تولید آمینواسیدها به سطح موردنظر رسید، فرآیندهای جداسازی و خالص سازی انجام شده و با ایجاد تغییرات لازم آسپارتام تولید می شود.

فواید و کاربردهای آسپارتام

آسپارتام یک شیرین کننده محبوب برای مصارف خانگی و تجاری است زیرا در مقایسه با قند معمولی حجم زیادی اشغال نمی کند. یکی از جذاب ترین جنبه های مصرف آسپارتام این است که با جایگزین کردن آسپارتام به جای مواد قندی در رژیم غذایی به راحتی می توان کالری های دریافتی روزانه را کاهش داد. این مسئله به ویژه برای افرادی که دچار اضافه وزن هستند و می خواهند کالری دریافتی خودشان را کاهش دهند، بسیار حائز اهمیت است.

آسپارتام و سایر شیرین کننده های مصنوعی همچنین می توانند جایگزین مناسبی برای افراد دیابتی باشند. برخلاف شکر، آسپارتام محتوی کربوهیدرات نیست و سطح قند خون را افزایش نمی دهد. البته افراد دیابتی باید در مورد نحوه استفاده از قندهای مصنوعی با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنند.

مضرات آسپارتام

منتقدان آسپارتام معتقدند که این ترکیب با افسردگی، مشکلات حافظه و سایر مسائل شناختی ارتباط دارد. با این حال، هنوز شواهد علمی محکمی وجود ندارد که نشان دهد آسپارتام و سایر شیرین کننده های مصنوعی تایید شده می توانند باعث بروز بیماری هایی از این دست شوند.

متانول یکی از محصولات آسپارتام است. متانول یک سم واقعی است که حتی سازمان غذا و ودارو هم آن را یک ماده سمی در نظر گرفته است. متانول در بدن به فرمالدئید تبدیل می شود. این تبدیل، اصلا سرانجام خوبی برای فرد به همراه ندارد.

همچنین مصرف آسپارتام در بیماران دیابتی می تواند اثر سوء داشته و در برنامه های رژیم غذایی این افراد سبب چاقی شود.

ساخارین

ساخارین (Saccharin) یا ساکارین یک شیرین کننده مصنوعی فاقد مواد مغذی است که برای افزودن شیرینی به نوشیدنی ها و غذاها استفاده می شود. استفاده از ساخارین راهی فوق العاده مفید برای کاهش مصرف قند است چراکه این روزها مصرف زیاد قند باعث طیف گسترده ای از نگرانی های مربوط به سلامتی از جمله دیابت نوع 2، چاقی و بیماری های قلبی -عروقی شده است.

ساخارین اولین شیرین کننده مصنوعی مدرن است که به عنوان یک شیرین کننده کم کالری و جایگزین قند در غذاها و نوشیدنی ها استفاده می شود. این ترکیب نخستین بار در سال 1879 از مشتقات تولوئن ساخته شد. ایمنی ساخارین توسط سازمان غذا و ودارو تایید شده است. این قند مصنوعی بیش از 100 سال است که با شماره افزودنی غذایی اروپایی E954 مورد استفاده قرار می گیرد.

استفاده از ساخارین، به دلیل قیمت پایین و ثبات حرارتی تا 250 درجه سانتی گراد برای پخت و پز مناسب است و به همین دلیل از آن به طور گسترده ای در صنایع غذایی بهره می برند. شیرینی ساخارین حدود 300 برابر بیشتر از ساکارز (قند سفره) است. با این حال، هنگامی که غلظت آن از 0.03% تجاوز کند، طعم ناخوشایند تلخ و فلزی در دهان ایجاد می کند. از گلیسین می توان برای پوشاندن طعم تلخ ساخارین در نوشیدنی ها و پایه های نوشیدنی استفاده کرد.

انواع ساخارین

ساخارین را می توان به دو نوع کلی ساخارین محلول در آب و نوع نامحلول در آب تقسیم کرد. ساخارین تجاری موجود در بازار عمدتا نمک های محلول آن هستند که ممکن است سدیم ساخارین، ساخارین کلسیم و ساخارین پتاسیم باشند. ساکارین سدیم بیشترین ساخارین موجود در بازار است و در اشکال بدون آب، دی هیدراته، گرانولی، پودری و مایع در دسترس است. نوع گرانولی ساخارین اغلب در شرایطی که نیاز به حل شدن دارد، استفاده می شود ولی از پودر ساخارین معمولا در مخلوط های خشک و دارویی استفاده می شود.

فوایدو کاربردهای ساخارین

جایگزینی ساخارین با قند سفره یا شکر می تواند به کاهش وزن و کنترل طولانی مدت وزن کمک کند. در صنعت از ساخارین بیشتر برای شیرین کردن نوشیدنی ها استفاده می شود. ساخارین علاوه بر کاربرد گسترده اش در حوزه صنایع غذایی، در زمینه تولید محصولات آرایشی و بهداشتی نیز کاربرد های خاص خود را دارد. از بین دو نمک سدیمی و کلسیمی این ترکیب شیمیایی، به طور معمول فرم سدیمی آن در تولید محصولات آرایشی و بهداشتی به کار می رود و در بیشتر اوقات نقش طعم دهندگی را بر عهده دارد.

یکی از مهمترین کاربرد های ساخارین، شیرین کردن انواع خمیردندان و دهان شویه است، چرا که طعم تلخ خمیردندان ها و محلول های شوینده دهان برای هیچ کس خوشایند نیست.

شاید برایتان سوال باشد که علت وجود طعم تلخی در دهان پس از مسواک زدن چیست؟

اگرچه خمیردندان های مختلف از مواد اولیه متفاوتی تشکیل شده اند؛ اما تقریباً همه آن ها دارای ترکیبات شیمیایی یکسانی همچون سدیم لوریل سولفات، فلوراید و اسانس نعنا هستند که باعث ایجاد طعم تلخی در دهان می شوند. ترکیب سدیم لوریل سولفات به خودی خود قادر است سلول های گیرنده طعم شیرینی در دهان را سرکوب کند و ترکیبات فسفولیپیدی را که مهار کننده گیرنده های طعم تلخی هستند از بین ببرد. بنابراین استفاده از طعم دهنده و شیرین کننده هایی همچون ساخارین در محصولات بهداشتی که به دهان و دندان مربوط می شوند از اهمیت بالایی برخوردار است.

یکی دیگر از کاربردهای ساخارین مربوط به محصولات آرایشی و بهداشتی به ویژه رژ لب است. این محصولات که با لب و گاهی دهان ما نیز ارتباط دارند با اسانس های مختلف میوه ای یا گیاهی، طعم دار شده و با شیرین کننده های مصنوعی همچون ساخارین شیرین می شوند تا استفاده از آن ها برای مشتریان دلنشین تر باشد.

مضرات ساخارین

برخی از مطالعات اخیر نشان داده اند که ساخارین نیز همانند آسپارتام بر سلامت روده شما تاثیرگذار است. این ترکیب همچنین می تواند کبد شما را به طور جدی تحت تاثیر قرار داده و منجر به التهاب کبدی می شود.

سوربیتول

سوربیتول (Sorbitol) یک قند مصنوعی نیست ولی به عنوان یک شیرین کننده جایگزین در صنایع غذایی به وفور استفاده می شود. سوربیتول در واقع یک پلی اول است. ساختار شیمیایی سوربیتول بسیار شبیه گلوکز است. این ترکیب در مقایسه با ساکارز 60٪ شیرینی دارد و با یک سوم کالری قند سفره، طعم شیرین، خنک و دلپذیری به مواد غذایی می بخشد.

فواید و کاربردهای سوربیتول

مهمترین فواید مصرف غذاهای حاوی سوربیتول به جای قند معمولی، کمک به حفظ سلامت دهان و دندان است. هنگام خوردن غذاهای شیرین، باکتری های موجود در دهان شما برخی از قندها را تخمیر کرده و اسیدهایی تولید می کنند که مینای دندان را از بین برده و میزان پوسیدگی دندان ها را افزایش می دهند. در مقابل، همین باکتری ها نمی توانند به آسانی سوربیتول را تجزیه کرده و اسیدهای مضر را تولید کنند؛ از این دیدگاه مصرف برخی از شیرین کننده مصنوعی مثل سوربیتول، می تواند به حفظ سلامت دندان های شما کمک کند.

مضرات سوربیتول

در حالی که سوربیتول عموما بی خطر تلقی می شود اما یک ملین قوی است که می تواند سیستم گوارش را تحریک کند و برای افرادی که دچار عدم تحمل سوربیتول هستند، مناسب نیست. عدم تحمل سوربیتول در کودکان و بزرگسالان بسیار شایع بوده و اغلب شامل درد شکم، نفخ، تهوع، گاز و اسهال است.

اگرچه سوربیتول به طور کلی برای مصرف در مواد غذایی بی خطر شناخته شده است اما سازمان عذا و دارو هشدار داده است که مصرف بیش از حد غذاهای حاوی سوربیتول ممکن است اثر ملین داشته باشد و باید در مورد آنها احتیاط کرد.

مزایا و کاربردهای شیرین کننده مصنوعی

شیرین کننده های مصنوعی تقریبا هیچ کالری به رژیم غذایی شما اضافه نمی کنند و بنابراین باعث اضافه وزن نمی شوند. این مواد جایگزینی سودمند برای افرادی هستند که به دلیل تشخیص دیابت، نگرانی از افزایش وزن یا سایر نیازهای پزشکی باید به میزان مصرف قند خود توجه کنند. در ادامه برخی از مهمترین مزایای استفاده از شیرین کننده های مصنوعی را بررسی می کنیم.

· در اندازه های مختلف موجود هستند

امروزه اکثر تولیدکنندگان، شیرین کننده های مصنوعی را به روشی مشابه با قند سفره و شکر بسته بندی می کنند. این بدان معناست که شما می توانید شیرین کننده مصنوعی مورد علاقه خود را برای پخت و پز یا شیرین کردن چای و قهوه به راحتی مورد استفاده قرار دهید و در اندازه های دلخواه آنها را خریداری کنید.

· صنایع غذایی

شیرین کننده های مصنوعی در بسیاری از غذاهای فرآوری شده یافت می شوند زیرا واکنش مشابهی مانند شکر در حین پخت، کنسروسازی یا بسته بندی نشان می دهند.

آسپارتام، ساخارین و سوربیتول در نوشیدنی های گازدار شیرین و سایر نوشیدنی ها و خوراکی ها یافت می شوند. برخی از محصولات حاوی این شیرین کننده ها ممکن است به عنوان محصولات رژیمی دسته بندی شوند.

· کمک به کنترل وزن و بهبود سلامتی

شیرین کننده های مصنوعی تقریبا هیچ کالری ندارند. اگر این مزیت را با 16 کالری که هنگام مصرف یک خوراکی حاوی یک قاشق چایخوری قند دریافت می کنید، مقایسه کنید به راحتی می توانید میزان کالری مصرفی روزانه خود را کاهش دهید. به عنوان مثال بهتر است بدانید که یک قوطی نوشابه حاوی 10 قاشق چای خوری شکر است و 160 کالری به رژیم غذایی شما اضافه می کند. بنابراین جایگزینی آن با یک شیرین شده مصنوعی می تواند راهی برای حفظ سلامتی و کاهش وزن باشد.

برای افراد دیابتی جایگزینی شکر و قند با یک شیرین کننده مصنوعی، قدمی مثبت برای سلامت و تندرستی است. همچنین توجه به این نکته ضروری است که شیرین کننده های مصنوعی برخلاف شکر معمولا سطح قند خون را در طول مصرف افزایش نمی دهند.

مضرات شیرین کننده مصنوعی

شیرین کننده های مصنوعی، افزودنی های غذایی هستند که همانند شکر دارای طعم شیرین هستند اما بر خلاف شکر؛ کالری آن ها پایین و یا حتی صفر است. محققان علم پزشکی و شیمی مدت ها است به این نتیجه رسیده اند که مصرف قند و شکرهای فرآوری شده تاثیرات مخربی بر روی سلامت بدن ما دارند؛ به همین جهت شیرین کننده های مصنوعی و سنتز شده، روز به روز طرفداران بیشتری پیدا می کنند. اگرچه اغلب شیرین کننده های سنتز شده که در تهیه فرآورده های غذایی مورد استفاده قرار می گیرند دارای تاییده های رسمی از سازمان غذا و دارو هستند؛ اما همچنان نظرات متفاوت زیادی در خصوص مزایا و معایب استفاده از آن ها مطرح است. برخی از مضرات و عوارض احتمالی سوء مصرف شیرین کننده های مصنوعی عبارتند از: ضعف حافظه، خواب آلودگی، احساس خستگی در پاها، سرگیجه، میگرن، تشنج، افزایش ضربان قلب، بالارفتن فشار خون، استرس، افسردگی، زودرنجی، کاهش قدرت بینایی، کاهش دید شبانه، کاهش شنوایی، دیابت، پوسیدگی دندان.

توجه به این نکته بسیار ضروری است که هنگام انتخاب شیرین کننده های مصنوعی، قندها را با مواد شیمیایی جایگزین می کنید. برخی از کارشناسان معتقدند این موضوع، خطر بیماری هایی از جمله سرطان را افزایش می دهد و می تواند باعث تغییر نحوه پردازش چربی ها در کبد شده و مشکلات مختلفی ایجاد کند یا سطح کلسترول را افزایش دهد.

از آنجا که بیشتر شیرین کننده های مصنوعی از محصولات طبیعی تهیه نمی شوند، بدن انسان همیشه نمی داند با آن ها چه کند و مواقعی وجود دارد که شیرین کننده در دستگاه گوارش جمع می شوند. هنگامی که این مشکل رخ می دهد ممکن است عوارضی را تجربه کنید. نفخ، شل شدن مدفوع و درد ناشی از تولید گاز در دستگاه گوارش سه عارضه جانبی شایع در افراد هستند. در بیشتر موارد، بدن شما در نهایت این مواد غیرطبیعی را به سمت کبد می راند تا بتواند روند سم زدایی را آغاز کند.

نتیجه گیری

کنترل میل به مصرف شیرینی و شکر بسیار دشوار است و احتمال زیادی وجود دارد که تسلیم آن شویم. اگر شما هم در تلاش برای کنترل هوس های خود هستید، نخستین اقدام، سعی در کاهش مصرف شیرینیجات و سپس جایگزین کردن شکر با شیرین کننده های سالم تر است.

یکی دیگر از راه های کنترل هوس های قندی، نوشیدن یک لیوان آب است. راهکار دیگر این است که هر زمان میل به خوردنی های شیرین داشتید، میوه میل کنید. این کار قند طبیعی بدن شما را تامین می کند و در عین حال به سلامت شما نیز کمک فراوانی می کند.