دانه‌های اسپند در خانه هر ایرانی یافت می‌شوند. در باور ما ایرانیان اسپند خواص ضدمیکروب و ضدعفونی‌کننده دارد. اما مصرف آن، به‌شکل خوراکی یا دم‌کرده، فواید و مضراتی دارد. در این مقاله می‌خواهیم شما را با شماری از خواص و مضرات اسپند آشنا کنیم. باماهمراه باشید.
اسپند گیاهی است که در قسمت‌هایی از آمریکا، آسیا، آفریقا و اروپا رشد میکند. استفاده از آن به‌شکل خوراکی، علاوه بر اینکه توهم‌زا است، در سقط‌جنین، نداشتن خونریزی در دوران قاعدگی، سرطان، افسردگی، دیابت، دردهای دوران قاعدگی، بی‌خوابی، درد، انگل، پارکینسون و اختلال روماتیسم مفصلی کاربرد دارد. همچنین، به‌شکل موضعی برای برطرف‌کردن ریزش مو، شوره سر، شپش سر، اگزما، هموروئید، خارش و پوسته‌پوسته‌شدن پوست استفاده می‌شود.
آزمایش‌هایی که در محیط آزمایشگاهی روی حیوانات انجام شده‌اند خواص ضدمیکروب، شل‌کننده رگ‌ها، ضدافسردگی، مسکن یا مسموم‌کننده سلولی را برای اسپند بیان می‌کنند، اما هنوز آزمایش‌های بالینی کافی برای تأیید خواص اسپند وجود ندارد. فقط آزمایش بالینی مختصری انجام شده است که طبق آن، مصرف اسپند دردهای آرتروز زانو را آرام میکند.
گیاه‌شناسی
اسپند بومی آسیای مرکزی و سواحل مدیترانه در اروپا، آفریقا و خاورمیانه است. در دهه ۲۰ میلادی، این گیاه به آمریکا وارد شد و حالا در این کشور علفی سمی شناخته می‌شود. مزه تلخ این گیاه باعث می‌شود حیواناتی که در جست‌وجوی غذا هستند از آن پرهیز کنند و همین باعث رشد آن می‌شود. گیاه اسپند درختچه‌های ماندگاری دارد که بین ۳۰ تا ۶۰ سانتی‌متر رشد می‌کنند و برگ‌های باریکی دارد که به‌شکل یک‌در‌میان بر ساقه سبز، گوشت‌دار و محکم آن قرار می‌گیرند. گل‌های سفید و کوچک (یا زرد روشن) اسپند ۵ گلبرگ دارد و به‌شکل تکی می‌روید. کپسول میوه اسپند حدود ۶ تا ۱۰ میلی‌متر پهنا دارد، در حالت نارس رنگ آن سفید است و وقتی رسیده شود، به رنگ قرمز مایل به قهوه‌ای درمی‌آید. دانه‌های کوچک قهوه‌ای مثلثی‌شکل درون کپسول قرار دارند.
تاریخچه استفاده
دیوسکوریدس (پزشک یونانی، ۴۰ تا ۹۰ پس از میلاد)، جالینوس (پزشک یونانی، ۱۲۹ تا ۲۱۷ پس از میلاد) و ابن‌سینا اسپند را دارویی روان‌گردان می‌دانستند و در یونان باستان از دانه‌های پودرشده آن برای درمان تب‌های مکرر و انگل‌های دستگاه گوارش استفاده می‌کردند. در ترکیه، کپسول‌های خشک‌شده اسپند برای دورکردن چشم بد کاربرد دارد و از دود آن برای درمان بیماری‌های روحی استفاده می‌کنند.
در ایران، عراق، تاجیکستان، افغانستان، پاکستان و هند به‌عنوان داروی توهم‌زا استفاده می‌شده است. امروزه هم به‌عنوان ماده محرک و به‌صورت تفریحی استفاده می‌شود. در مواردی هم کاربرد آن در سقط‌جنین گزارش داده شده است. در خاورمیانه، رنگ قرمزی که از دانه‌های اسپند تهیه می‌شود در رنگ‌کردن فرش کاربرد دارد.
اسپند چطور عمل میکند؟
دانه‌های اسپند حاوی موادی شیمیایی به‌نام بتاکربولین‌ها هستند. این مواد شیمیایی عوارض گوناگونی در بدن ایجاد می‌کنند. اثرات روان‌گردان و توهم‌زایی ازجمله این عوارض هستند. با‌این‌حال، به نظر می‌رسد این مواد شیمیایی اثراتی نیز دارند که شبیه داروهایی است که در درمان آلزایمر به‌کار می‌رود.
اثرات روان‌گردان و توهم‌زا اسپند
دانه‌های اسپند حاوی ترکیبات شیمیایی مختلفی هستند که به بتاکربولین‌ها معروف‌اند، از جمله هارمالین و هارمین. این ترکیبات به‌دلیل اثرات روان‌گردان و توهم‌زای خود شناخته می‌شوند. در ادامه به بررسی جزئیات بیشتری از این اثرات می‌پردازیم:
ترکیبات مؤثر
بتاکربولین‌ها، به‌ویژه هارمالین و هارمین، اصلی‌ترین ترکیبات فعال موجود در دانه‌های اسپند هستند که مسئول ایجاد اثرات روان‌گردان و توهم‌زا می‌باشند. این مواد شیمیایی به عنوان مهارکننده‌های مونوآمین اکسیداز (MAOI) عمل می‌کنند، که می‌تواند منجر به افزایش سطح نوروترانسمیترهای خاصی مانند سروتونین در مغز شود.
تأثیر بر مغز و اعصاب
بتاکربولین‌ها با مهار فعالیت آنزیم مونوآمین اکسیداز، از تجزیه سروتونین و دیگر نوروترانسمیترها جلوگیری می‌کنند. این عمل باعث افزایش سطح این مواد شیمیایی در مغز شده و منجر به تغییرات در ادراک، احساسات و تفکر می‌شود. مصرف اسپند به‌ویژه در دوزهای بالا می‌تواند منجر به تجربیات توهم‌زا شود، که شامل دیدن یا شنیدن چیزهایی است که وجود ندارند (هالوسیناسیون).
کاربردهای درمانی و تفریحی
در برخی از فرهنگ‌ها، اسپند به‌عنوان یک ماده روان‌گردان و توهم‌زا به‌صورت سنتی و تفریحی استفاده می‌شود. در این جوامع، دانه‌های اسپند به‌عنوان بخشی از آیین‌های مذهبی یا جشن‌ها به‌کار می‌روند تا به افراد کمک کنند به حالت‌های تغییر یافته ذهنی دست یابند. همچنین، به‌عنوان یک داروی سنتی، از اسپند برای درمان مشکلات روانی و روحی استفاده می‌شود.
عوارض جانبی و خطرات
اگرچه اثرات روان‌گردان اسپند می‌تواند در برخی موارد مطلوب باشد، اما این اثرات می‌توانند با خطراتی نیز همراه باشند. مصرف دوزهای بالای اسپند ممکن است منجر به عوارض جانبی جدی مانند تشنج، آشفتگی، توهمات ناخوشایند، مشکلات تنفسی و حتی کما شود. به‌همین دلیل، مصرف اسپند باید با احتیاط و تحت نظارت کارشناسان انجام شود.
موارد احتیاط و منع مصرف
هارمالا الکولوئید که در دانه‌های اسپند وجود دارد (به‌خصوص هارمالین و هارمین) بازدارنده‌های برگشت‌پذیر مونوآمین اکسیداز هستند (MAOI). درنتیجه، استفاده از اسپند به‌همراه داروهای بازدارنده مونوآمین اکسیداز و غذاهایی که حاوی تیرآمین هستند، مانند پنیر مانده، نوشیدنی‌های الکلی و گوشت‌های فراوری‌شده، توصیه نمی‌شود.
بارداری و شیردهی: مصرف خوراکی اسپند در دوران بارداری و شیردهی خطرناک است و حتی می‌تواند زایمان را جلو بیندازد.
کاهش ضربان قلب و بیماری‌های قلبی: هارمالین و هارمین موجود در اسپند در افرادی که ضربان قلب کُند یا بیماری‌های قلبی دارند عوارضی ایجاد میکند. افرادی که دچار چنین مشکلاتی هستند باید از مصرف خوراکی اسپند پرهیز کنند.
انسداد و زخم معده: مواد شیمیایی اسپند (هارمالین و هارمین) ممکن است در افرادی که دچار انسداد معده و زخم معده هستند مشکل ایجاد کنند. افرادی که این مشکل را دارند باید از مصرف خوراکی آن بپرهیزند.
بیماری‌های کبد: مصرف خوراکی اسپند به کبد آسیب می‌رساند. افرادی که بیماری‌های کبدی ازجمله هپاتیت دارند نباید اسپند مصرف کنند.
مشکلات ریوی: هارمالین و هارمین موجود در اسپند به ریه‌ها آسیب می‌رساند. درنتیجه، افرادی که بیماری‌های ریوی مانند آسم یا بیماری مزمن انسداد ریه دارند نباید اسپند مصرف کنند.
صرع: هارمالین و هارمین برای افرادی که دچار تشنج می‌شوند یا بیماری صرع دارند مضر است و حملات آنها را تشدید میکند.
جراحی: اسپند بر میزان سروتونین در مغز اثر می‌گذارد. در مقام نظر، اسپند ممکن است برای فرایند عمل جراحی مانعی ایجاد کند. مصرف خوراکی اسپند باید ۲ هفته قبل از هرگونه عمل جراحی باشد.
انسداد در مجاری ادرار: هارمالین و هارمین موجود در اسپند در افرادی که دچار انسداد مجاری ادرار هستند مشکل ایجاد میکند و این‌گونه افراد باید از مصرف اسپند پرهیز کنند.
عوارض ناخواسته
به جز خواص اسفند، این ماده عوارضی هم دارد. عوارض ناخواسته عبارت‌اند از حالت‌تهوع و استفراغ، توهم دیداری و شنیداری، آشفتگی، تشویش، نداشتن کنترل بر اعضای بدن، لرزش و تشنج و مشکلات تنفسی خطرناک و کما. دل‌دردهای شدید، خون بالا‌آوردن، زخم دستگاه گوارش، تشنج، کاهش ضربان قلب و کاهش فشار خون نیز گزارش شده‌اند. معمولا زمان بروز این علائم کوتاه است (چند ساعت) و درمان حمایتی توصیه می‌شود.
دُز مصرف
دُز مناسب در مصرف خوراکی اسپند به عواملی مانند سن و وضعیت سلامت مصرف‌کننده بستگی دارد. درحال‌حاضر، اطلاعات علمی دقیقی برای تعیین میزان مصرف اسپند (در کودکان یا بزرگ‌سالان) وجود ندارد. به یاد داشته باشید که محصولات طبیعی همیشه ایمن نیستند و دُز مصرف آنها اهمیت بسیار دارد. حتما برای مصرف خوراکی با پزشک یا دیگر کارشناسان تغذیه و سلامت مشورت کنید.
