ابراهیم گلستان؛ از شیراز تا رابطه با فروغ فرخزاد و مرگ در انگلستان

ابراهیم گلستان شخصیتی برجسته در سینما و ادبیات ایران است. او خط فکری خود را ایجاد کرد و بر مسیر ادبیات و سینمای ایران اثر گذاشت و با آثارش آغازگر سبکی نوین شد. او به‌واسطه آثار، لحن کلام و زندگی شخصی‌اش همواره موردتوجه بوده و هرگز فراموش نشده است. در این مقاله، بیوگرافی ابراهیم گلستان و آثار او را تا زمان مرگ در مرداد سال ۱۴۰۲ بررسی می‌کنیم.

زندگی‌نامه ابراهیم گلستان

ابراهیم گلستان با نام اصلی سیدابراهیم تقوی شیرازی داستان‌نویس، مترجم، روزنامه‌نگار، عکاس، منتقد و کارگردان است. او ۲۶ مهر ۱۳۰۱ در شیراز متولد شد. خانواده ابراهیم فرهیخته بودند؛ پدرش روزنامه‌نگار و مؤسس روزنامه گلستان در شیراز بود. گلستان آغازگر نوعی جدید از داستان‌نویسی در ایران است. او مجموعه‌داستان‌هایی مرتبط با هم را خلق می‌کرد. گرچه این سبک در غرب سابقه‌ای طولانی داشت، آن زمان در ایران کاملا جدید بود. گلستان در داستان‌هایش از نثر آهنگین استفاده کرده است. همه این ویژگی‌های قابل‌توجه در آثار گلستان، از او نقشی پررنگ در پیشرفت داستان معاصر فارسی به جا گذاشته است.

تحصیلات و زندگی خانوادگی

ابراهیم گلستان کمتر از ۱۴ سال داشت که زبان‌های عربی و فرانسوی را آموخت. او تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در شیراز گذراند و در ۱۹سالگی راهی تهران شد و تحصیل در رشته حقوق در دانشگاه تهران را شروع کرد. او در ۲۱سالگی با دخترعمویش، فخری گلستان، ازدواج کرد که مترجم، سفالگر و فعال حقوق کودکان بود. حاصل این ازدواج یک دختر به‌نام لی‌لی و یک پسر به‌نام کاوه بود. فرزندان گلستان نیز مانند پدر و مادر خود به هنر و ادبیات علاقه نشان دادند. لی‌لی گلستان مترجم و نقاش شد و کاوه گلستان هم سراغ عکاسی خبری، مستندسازی و فیلم‌برداری رفت.

فعالیت‌های حرفه‌ای ابراهیم گلستان

گلستان در ۲۱سالگی با صادق هدایت و ۱ سال بعد با محمد مصدق آشنا شد. او به‌مرور زمان به‌سمت فعالیت‌های سیاسی کشیده شد، به حزب توده پیوست و تحصیل در دانشگاه تهران را رها کرد. گلستان چندین ماه اداره کمیته حزب توده در مازندران را بر عهده داشت. در آن زمان، به عکاسی و نویسندگی نشریه‌های «رهبر» و «مردم» مشغول بود. در ۴ شماره از روزنامه «رهبر»، مقاله‌ای از گلستان با عنوان «در فارس چه می‌گذرد؟» منتشر شد و سپس ترجمه این مقاله به روسی در روزنامه «ترود» شوروی به چاپ رسید. او پس از بازگشت به تهران از مازندران، مدیریت روزنامه «رهبر» را بر عهده گرفت. البته این روزنامه پس از شکست فرقه دموکرات آذربایجان توقیف شد.

جدایی از حزب توده‌‌‌

ابراهیم گلستان در سال ۱۳۲۶ از حزب توده جدا شد. جدایی او به این دلیل بود که باور داشت در میان افراد حزب، باندبازی و جاه‌طلبی و روابط ناسالم وجود دارد. او در همین سال اولین مجموعه داستانی خود با نام «به دزدی رفته‌ها» را منتشر کرد. در همین دوران بود که گلستان به آبادان نقل‌مکان کرد تا انتشارات «شرکت نفت ایران و انگلستان» را اداره کند. او در سال ۱۳۳۰ مترجم دیلن تامس بود که برای نوشتن مطالب تبلیغاتی برای شرکت نفت به آبادان رفته بود. گلستان در زمان فعالیت در این اداره، مدتی را به ترجمه رمان‌های معروف جهان برای نشریه روزانه «اخبار هفته» گذراند و مدتی هم دبیر این نشریه بود. همچنین با مجله انگلیسی دیلی نیوز همکاری داشت. فعالیت گلستان تا سال ۱۳۳۳ در این اداره ادامه پیدا کرد تا اینکه اداره امور دایره تهیه عکس و خبر کنسرسیوم نفت را بر عهده گرفت.

شروع فعالیت سینمایی ابراهیم گلستان

گلستان در سال ۱۳۳۶ «استودیوی سینمایی گلستان» را تأسیس و ساخت مجموعه مستند «چشم‌اندازها» را برای شرکت ملی نفت ایران شروع کرد. در همین استودیو بود که آشنایی ابراهیم گلستان و فروغ فرخزاد رخ داد. گلستان پای فروغ را به سینما باز کرد و تدوین را به او آموخت. فروغ در سال ۱۳۴۰ فیلم «یک آتش» را تدوین کرد که جزو مجموعه مستند «چشم‌اندازها» بود. گلستان برای این فیلم جایزه مرکور طلایی از جشنواره ونیز ایتالیا و جایزه شیر سن‌مارکو را دریافت کرد. او در سال ۱۳۴۰ فیلم «خواستگاری» را هم به‌سفارش تلویزیون کانادا ساخت که فروغ در آن بازی کرد و دستیار کارگردان بود. گلستان در کنار فروغ بود و به پیشرفت او در سینما کمک کرد.

در سال ۱۳۴۱، انجمن کمک به جذامیان ساخت فیلمی درباره جذام‌خانه تبریز را به گلستان پیشنهاد کرد و گلستان نیز کارگردانی این فیلم را به فروغ واگذار کرد. به این ترتیب، فروغ فرخزاد اولین فیلم خود به‌نام «خانه سیاه است» را ساخت. این فیلم توانست در جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه اوبرهاوزن برنده جایزه بهترین فیلم شود.

رابطه گلستان با فروغ

رابطه ابراهیم گلستان و فروغ فرخزاد تنها منحصر به هنر و دنیای سینما نبود. سروصدای این رابطه تا امروز هم بلند است، چراکه رابطه آنها فراتر از دوستی و همکاری بود. نامه‌های فروغ به ابراهیم گلستان نشان می‌دهد بین آنها عشقی آتشین وجود داشته است. این عشق روزبه‌روز عمیق‌تر و رابطه این دو نزدیک‌تر می‌شد تا اینکه با مرگ فروغ در سال ۱۳۴۵ این رابطه به پایان رسید و غمی عمیق بر وجود گلستان نشست.

اگرچه گلستان هنگام آشنایی با فروغ متأهل بود، حضور همسر و فرزندانش آن‌چنان مانعی بر سر راه آنها نبود. با این وجود فخری گلستان، همسر ابراهیم گلستان، این ارتباط را تاب می‌آورد. البته به‌گفته پوران فرخزاد، همسر او علی‌رغم تدبیر و مهربانی همیشگی‌اش، چند باری فروغ را به‌شدت رنجانده بود و لی‌لی دختر گلستان نیز هرگز میانه خوبی با فروغ نداشت. اما رابطه کاوه با فروغ طور دیگری بود. آنها رابطه‌ای صمیمانه داشتند و کاوه او را به چشم انسانی رها و آزاد می‌دید. کاوه گلستان درباره حال‌وهوای پدرش ابراهیم گلستان پس از مرگ فروغ گفته است:

وقتی که فروغ مرد همه‌چیز عوض شد. پدرم به یک حالت عجیبی گرفتار شده بود و فضای خیلی سنگینی در خانه ما حکم‌فرما بود. برای من و مادرم خیلی سخت بود که بتوانیم فشار غم پدر را تحمل کنیم. او آدمی شده بود که نمی‌شد باهاش حرف زد؛ نمی‌شد باهاش ارتباط برقرار کرد. توی خانه حضور داشت ولی انگار در این دنیا نبود. من یادم می‌آید از پنجره اتاقم بیرون را نگاه می‌کردم. پایین حیاط درخت‌های کاجی بود که پدرم کاشته بود. هردفعه که بیرون را نگاه می‌کردم پدرم را می‌دیدم که مثل آدم‌های در خواب، لای این کاج‌ها ایستاده بود و داشت آنها را بو می‌کرد. امواج غم دور و برش خیلی شدید بود.

خانواده ابراهیم گلستان: از دوره قاجار تا به امروز

ابراهیم گلستان، متولد ۲۶ مهر ۱۳۰۱ در شیراز، فرزند سید محمدتقی گلستان، روزنامه‌نگار و نماینده مجلس مؤسسان ۱۳۰۴ بود که در انتقال پادشاهی از قاجار به پهلوی نقش داشت. پدربزرگ ابراهیم، آیت‌الله سید محمد شریف تقوی شیرازی، از روحانیون برجسته شیراز بود و این پیشینه خانوادگی نشان‌دهنده ترکیبی از فرهنگ سنتی و روشنفکری در خاندان گلستان است. ابراهیم در جوانی با فخری گلستان، دختر عمویش ازدواج کرد. در سال‌های آخر عمر نیز با اشرف اسفندیاری زندگی می‌کرد.

فرزندان ابراهیم گلستان: کاوه و لیلی گلستان

ابراهیم و فخری گلستان دو فرزند داشتند: کاوه و لیلی، که هر دو به چهره‌هایی برجسته در حوزه‌های خود تبدیل شدند.

کاوه گلستان

کاوه (۱۳۲۹–۱۳۸۲) عکاس خبری برجسته‌ای بود که با تصاویر تأثیرگذارش از انقلاب ۱۳۵۷ و جنگ ایران و عراق، شهرتی جهانی یافت. او که با شبکه خبری بی‌بی‌سی همکاری می‌کرد، در سال ۱۳۸۲ در عراق بر اثر انفجار مین جان باخت. تصاویر کاوه نه‌تنها روایتگر تاریخ معاصر ایران بودند، بلکه به‌عنوان آثاری هنری، عمق انسانی و اجتماعی را به نمایش گذاشتند. او با هنگامه گلستان با نام اصلی هنگامه جلالی ازدواج کرد. حاصل این ازدواج، مهرک گلستان، خواننده رپ بریتانیایی است.

لیلی گلستان

لیلی، مترجم، نویسنده و مدیر گالری گلستان، یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های فرهنگی ایران است. گالری گلستان، که از سال ۱۳۶۷ فعالیت خود را آغاز کرد، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز معرفی هنرمندان معاصر ایران شناخته می‌شود. او با نعمت حقیقی ازدواج کرد و بعد از ۶ سال از او جدا شد. حاصل این ازدواج کاوه حقیقی و بردار و خواهر دو قلوی و صنم و محمود حقیقی هستند.

ویدئو: لیلی گلستان از فخری گلستان، ابراهیم گلستان و فروغ فرخزاد می‌گوید

نوه‌های ابرهیم گلستان: مانی حقیقی

مانی حقیقی: نوه مشهور ابراهیم گلستان

مانی حقیقی، بازیگر و فیلم‌نامه‌نویس و کارگردان مطرح ایرانی، پسر لی‌لی گلستان و نوه ابراهیم گلستان است. سال ۱۳۹۴، مانی حقیقی فیلم «اژدها وارد می‌شود» را بر اساس داستان صدابردار فیلم «خشت و آینه» ساخت که یکی از آثار پدربزرگش است و برای این فیلم در جشنواره فیلم برلین نامزد دریافت جایزه خرس طلایی شد. با وجود این، گلستان در مصاحبه‌هایش گفته است که فیلم‌های مانی حقیقی را دنبال نمی‌کند و هیچ‌یک از آثار او را ندیده است. صحبت‌های او در چند مصاحبه مختلف این حدس و گمان را قوت می‌بخشد که بین ابراهیم گلستان و مانی حقیقی رابطه جدی وجود نداشت.

مهرک گلستان (ریویل)

خواننده رپ که با نام هنری ریویل در صحنه موسیقی جهان فعالیت می‌کند. او فرزند کاوه گلستان است.

صنم و محمود حقیقی

صنم حقیقی به جز کار تخصصی خود در حقوق دستی در هنر و ساخت مستند دارد. محمود حقیقی اما خارج از فضای هنری به طور تخصصی به تولید روغن زیتون مشهور است.

محل زندگی و مرگ ابراهیم گلستان

گلستان در سال ۱۳۴۶ موقتا به انگلستان مهاجرت کرد و در سال ۱۳۵۰ به ایران بازگشت، اما در سال ۱۳۵۶ برای همیشه ایران را ترک کرد و دائمی مقیم انگلستان شد. او از دهه ۵۰ به‌بعد، به‌اندازه گذشته فعال نبود. همین مسئله باعث می‌شد این سوال پیش بیاید که او در انگلستان چه می‌کند.

او در سال ۱۳۶۰ یکی از مشهورترین و جذاب‌ترین خانه‌های انگلستان به‌نام «سرای وایکهرست» را خرید. خانه گلستان ساختمانی با معماری نئوگوتیک است که در سال ۱۸۷۱ ساخته شده است. سرای وایکهرست لوکیشن جذابی برای فیلم‌سازی بود. این خانه در فیلم‌های مختلفی مثل فیلم «عقاب فرود آمده» (The Eagle Has Landed) نشان داده شده است. ابراهیم گلستان پس از سال ۱۳۶۳ درخواست کرد دیگر فیلمی از این خانه ساخته نشود و پس از آن، سرای وایکهرست به محیطی آرام و شخصی تبدیل شد.

گلستان در ۳۱ مرداد ۱۴۰۲ در خانه شخصی‌اش در کنار خانواده از دنیا رفت.

فیلم‌های گلستان

گلستان از سال ۱۳۳۶ تا ۱۳۵۲ در ساخت ۱۳ اثر نقش داشته است. او ۹ مورد از این آثار را به‌تنهایی و فیلم «سفید و سیاه» را مشترک با فروغ فرخزاد کارگردانی کرده است. در فیلم «خانه خدا» تنها تدوینگر بوده و در فیلم «خانه سیاه است» تنها نقش تهیه‌کننده را داشته است. فیلم «دریا» نیز اثری ناتمام از ابراهیم گلستان است.

فهرست فیلم‌ها

آثار مکتوب ابراهیم گلستان

از ابراهیم گلستان ۷ کتاب داستانی منتشر شده است. او تعدادی کتاب منتشرنشده نیز دارد. علاوه بر اینها، کتاب‌های گوناگونی با ترجمه گلستان، کتاب‌هایی شامل مصاحبه‌هایی با او، کتاب‌هایی شامل نامه‌های او و همچنین مقالات و یادداشت‌های متعددش منتشر شده‌اند.

فهرست کتاب‌های داستانی ابراهیم گلستان

فهرست کتاب‌های ترجمه‌شده توسط ابراهیم گلستان

معرفی کتاب خروس ابراهیم گلستان

«خروس» داستانی بلند است که ۲۴ ساعت از زندگی ۲ مهندس نقشه‌بردار را به تصویر می‌کشد. داستان به این شکل شروع می‌شود که این ۲ مهندس برای اندازه‌گیری زمین به جزیره‌ای می‌روند و شب را در منزل کدخدا می‌گذرانند. آنها متوجه صدای بلند و عجیب خروسی در خانه کدخدا می‌شوند. کدخدا آن خروس را حرام‌زاده می‌داند و باور دارد از ساعت شماطه‌دار به دنیا آمده است و دستور می‌دهد خروس را بکشند.

بر اساس عقیده برخی از منتقدان، «خروس» داستانی تمثیلی و نمادین است که تغییرات اجتماعی را به تصویر می‌کشد و نمایانگر خرافات و نادانی زندگی آدم‌های داستان است.

نسخه کامل کتاب خروس ابراهیم گلستان برای اولین بار در سال ۱۳۷۴ توسط انتشارات روزن در نیوجرسی و لندن و ۱۰ سال بعد توسط انتشارات اختران در تهران منتشر شد. اما ۱ سال بعد، مجوز انتشار آن لغو و فروش آن در نمایشگاه بین‌المللی کتاب سال ۱۳۸۶ ممنوع اعلام شد. پس از آن دیگر تلاش ناشر برای چاپ مجدد به نتیجه نرسید.

نامه‌ها و مصاحبه‌های ابراهیم گلستان

برای شناخت گلستان علاوه بر تماشای فیلم‌ها و مطالعه کتاب‌های او، می‌توان سراغ چند کتابی رفت که شامل مصاحبه‌هایی با ابراهیم گلستان یا نامه‌های اوست. این کتاب‌ها عبارت‌اند از:

• نوشتن با دوربین؛ رو در رو با ابراهیم گلستان. (اثر پرویز جاهد.)
• از روزگار رفته؛ گفت‌وگوی حسن فیاد با ابراهیم گلستان.
• از قطره تا دریا. (شامل مصاحبه‌ها و نامه‌هایی از گلستان به پرویز دوایی و کامبیز فرخی.)
• گفته‌ها. (شامل مقالات و خطابه‌هایی از گلستان.)
• نامه به سیمین. (نامه ابراهیم گلستان به سیمین دانشور.)

سخن پایانی

تلاش ما در این مقاله بر این بود که شما را با ابعاد مختلف زندگی ابراهیم گلستان آشنا کنیم. برای ما در قسمت دیدگاه‌ها بنویسید که آیا تابه‌حال هیچ‌یک از آثار او را خوانده‌اید یا نه. کدام بخش از زندگی ابراهیم گلستان برای شما جذاب‌تر است؟