اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی (ADHD) یکی از شایع‌ترین اختلالات عصبی-رشدی است که تحقیقات گسترده، ریشه‌های آن را تا دوران جنینی دنبال کرده‌اند. بسیاری از مادران بدون آگاهی از عواقب برخی رفتارها و سبک زندگی خود، ناخواسته کودک خود را در معرض این خطر قرار می‌دهند. اگر این علائم در سال‌های آینده در کودک بروز کند، روش‌های توانبخشی متعددی از جمله کاردرمانی کودکان بیش فعال می‌تواند به بهبود مهارت‌های حرکتی، اجتماعی و رفتاری او کمک شایانی کند. در این مقاله به مهم‌ترین اشتباهات رایج و عوامل خطرزایی که در دوران بارداری می‌توانند زمینه‌ساز بروز این اختلال شوند، می‌پردازیم.
۱. استعمال دخانیات و قرار گرفتن در معرض دود سیگار
یکی از خطرناک‌ترین و در عین حال قابل پیشگیری‌ترین عوامل موثر در بروز ADHD، مصرف دخانیات است. بسیاری از مادران ممکن است به اشتباه تصور کنند که کشیدن یک یا دو نخ سیگار در روز ضرری ندارد، اما تحقیقات نشان داده است که نیکوتین موجود در سیگار با عبور از جفت، باعث هیپوکسی (کمبود اکسیژن) در رحم میشود.
این کاهش اکسیژن می‌تواند به نواحی خاصی از مغز جنین که مسئول کنترل تکانه و توجه هستند، آسیب برساند. حتی قرار گرفتن غیرمستقیم مادر در معرض دود سیگار (استنشاق دود سیگار اطرافیان) نیز می‌تواند به همان اندازه خطرآفرین باشد. قابل توجه است که اثرات این آسیب‌ها گاهی در همان سال‌های اولیه زندگی به صورت علائم بیش فعالی در کودکان زیر ۲ سال مانند بی‌قراری شدید، مشکلات خواب و گریه‌های بی‌وقفه بروز می‌کند.
۲. مصرف الکل و مواد مخدر
متاسفانه هنوز این تصور غلط در برخی جوامع وجود دارد که مصرف مقدار کم الکل در بارداری بی‌خطر است. این در حالی است که الکل به راحتی از طریق بند ناف به جنین منتقل میشود و هیچ مقدار بی‌خطری برای آن وجود ندارد. مصرف الکل و همچنین موادی مانند کوکائین، هروئین یا ماری‌جوانا در دوران بارداری می‌تواند منجر به بروز سندرم جنین الکلی و آسیب‌های جدی مغزی شود که یکی از مهم‌ترین تبعات بلندمدت آن، بروز علائم شدید ADHD و مشکلات یادگیری در کودک است.
خوشبختانه امروزه مراکز تخصصی متعددی برای توانبخشی این کودکان در سراسر کشور فعال هستند و والدین ساکن شهرهای اقماری مانند تهران می‌توانند از نزدیک‌ترین کلینیک‌ها کمک بگیرند؛ برای مثال، والدین ساکن جنوب غرب تهران می‌توانند خدمات تخصصی کاردرمانی در اسلامشهر را برای درمان و مدیریت علائم فرزند خود پیگیری کنند.
۳. تغذیه نامناسب و مصرف بی‌رویه مواد غذایی فرآوری شده
اشتباه رایج دیگر، بی‌توجهی به رژیم غذایی سالم و مصرف زیاد “غذاهای فرآوری شده” است. پژوهشگران دریافته‌اند که مادرانی که رژیم غذایی سرشار از چربی‌های ناسالم، شکر و غذاهای صنعتی (مانند سوسیس، کالباس، نوشابه‌های گازدار، نان‌های صنعتی و انواع سس‌ها) دارند، در مقایسه با مادرانی که از رژیم غذایی سالم و سرشار از میوه، سبزیجات و اسیدهای چرب امگا ۳ پیروی می‌کنند، بیشتر در معرض به دنیا آوردن کودکان مبتلا به ADHD هستند. سوءتغذیه مادر، به ویژه در سه ماهه اول بارداری که زمان حیاتی تشکیل ساختارهای مغزی است، می‌تواند به عنوان یک عامل خطر جدی عمل کند.
۴. مصرف خودسرانه داروها و مکمل‌ها
برخی مادران تصور می‌کنند همه داروهای بدون نسخه مانند استامینوفن بی‌ضرر هستند و یا در مصرف مکمل‌های ویتامین زیاده‌روی می‌کنند. شواهد علمی جدید نشان می‌دهند که مصرف استامینوفن در دوران بارداری (که قبلاً کاملاً بی‌خطر تلقی می‌شد) ممکن است با افزایش خطر ابتلا به ADHD در کودکان مرتبط باشد و به همین دلیل، متخصصان توصیه می‌کنند مصرف آن تنها با تجویز پزشک و در کوتاه‌ترین مدت ممکن باشد. همچنین مصرف خودسرانه و بیش از حد ویتامین‌ها و مکمل‌ها می‌تواند منجر به مسمومیت و آسیب به جنین شود.
۵. بی‌توجهی به سلامت تیروئید
یک اشتباه رایج و خطرناک، نادیده گرفتن علائم اختلال تیروئید در بارداری است. مادرانی که به ویژه در سه ماهه اول بارداری دچار کمکاری تیروئید می‌شوند، بدون آنکه متوجه باشند، سلامت مغز جنین خود را به خطر می‌اندازند. هورمون‌های تیروئید برای رشد و تکامل مغز جنین حیاتی هستند و کمبود آنها می‌تواند منجر به بروز مشکلات شناختی و افزایش خطر ابتلا به بیش‌فعالی در کودک شود. انجام آزمایشات منظم تیروئید و توجه به علائمی مانند احساس سرما، یبوست و خستگی مفرط ضروری است.
۶. قرار گرفتن در معرض آلاینده‌های محیطی و فلزات سنگین
بسیاری از مادران از خطرات آلودگی محیطی غافل هستند. زندگی در مناطق آلوده یا تماس با سمومی مانند سرب، می‌تواند اثرات مخربی بر سیستم عصبی در حال رشد جنین بگذارد. یک مثال مشخص، مصرف برخی ماهی‌های حاوی جیوه بالا (مانند کوسه ماهی، شمشیر ماهی و حتی برخی گونه‌های ماهی تن) است. تجمع جیوه در بدن مادر می‌تواند به جنین منتقل شده و عاملی برای بروز مشکلات عصبی از جمله ADHD باشد. بنابراین آگاهی از منابع غذایی سالم و پرهیز از منابع جیوه بسیار مهم است.
۷. عدم مدیریت استرس و فشارهای روانی
اگرچه استرس یک عامل ژنتیکی یا شیمیایی نیست، اما استرس شدید و مزمن در دوران بارداری می‌تواند از طریق ترشح هورمون کورتیزول بر جنین تأثیر بگذارد. اگرچه تحقیقات در این زمینه هنوز در حال تکامل است، اما شواهد نشان می‌دهند که استرس بالا می‌تواند به عنوان عاملی تشدیدکننده در کنار سایر عوامل خطر، زمینه‌ساز مشکلات رفتاری در کودک شود.
۸. سزارین اورژانسی و مشکلات حین زایمان
هرچند این مورد مستقیماً به اشتباه مادر مرتبط نیست، اما آگاهی از آن خالی از لطف نیست. زایمان‌های سخت و طولانی‌مدت که منجر به هیپوکسی (کمبود اکسیژن رسانی به مغز نوزاد) می‌شوند، می‌توانند خطر بروز اختلالات عصبی-رشدی از جمله ADHD را افزایش دهند. انتخاب یک مرکز درمانی مناسب و پیگیری مراقبت‌های بارداری برای پیشگیری از زایمان زودرس، که خود یک عامل خطر مستقل برای ADHD محسوب میشود ، از اهمیت بالایی برخوردار است.
۹. کمبود شدید آهن و فقر آهن در مادر
کم خونی ناشی از فقر آهن در بارداری بسیار شایع است، اما گاهی آنقدر جدی گرفته نمی‌شود. آهن برای رشد و میلین‌سازی سلول‌های عصبی جنین ضروری است. کمبود شدید آهن می‌تواند بر رشد شناختی مغز تاثیر منفی گذاشته و در درازمدت خطر بروز مشکلات تمرکزی و رفتاری را افزایش دهد.
نتیجه‌گیری
اختلال بیش‌فعالی (ADHD) یک اختلال پیچیده با علل چندگانه (ژنتیک، محیطی و عصبی) است. با این حال، نقش مادر در ایجاد یک محیط امن و سالم در رحم، نقشی بی‌بدیل است. آگاهی از این اشتباهات رایج و پرهیز از آنها می‌تواند به طور قابل توجهی از بروز این اختلال پیشگیری کند یا شدت آن را کاهش دهد. مراقبت منظم دوران بارداری، تغذیه سالم، پرهیز از هرگونه ماده دخانی، الکل و داروهای غیرمجاز و مشورت با پزشک قبل از مصرف هر نوع دارو، اساسی‌ترین گام‌ها برای به دنیا آوردن نوزادی سالم است.